نامها
- نام فارسی : کل و بزکوهی (پازن)
- نام علمی : Capra aegagrus
- نام انگلیسی : Wild Goat
ردهبندی جانوری
- شاخه : Chrdata
- رده : Mammalia
- راسته : Artidactyla
- خانواده : Bvidae
- جنس : Capra
- گونه : Capra aegagrus
اندازه بدن
- طول سر و تنه : 120 تا 150 سانتیمتر
- ارتفاع بدن : 65 تا 90 سانتیمتر
- طول دم : 10 تا 17 سانتیمتر
- وزن : 50 تا 120 کیلوگرم (نرها بزرگتر و سنگینتر از مادهها)
- طول عمر : 12 تا 15 سال در طبیعت، تا 20 سال در اسارت
ویژگیهای ظاهری
کل و بزکوهی جثهای عضلانی و چابک دارد و برای صخرهنوردی و زندگی در مناطق کوهستانی سازگار شده است. نرها دارای شاخهای بلند، خمیده و ضخیم هستند که گاهی به طول بیش از ۱ متر میرسد، در حالیکه شاخهای ماده کوتاهتر و باریکترند. رنگ بدن معمولاً قهوهای مایل به خاکستری تا قرمز قهوهای و شکم و داخل پاها روشنتر است. دست و پاهای محکم و کشیده، پاهای عقب قوی و سمهای محکم باعث تعادل بالای کوهها و صخرهها میشود. چشمها درشت و گوشها کوتاه و راست هستند. نرها بهویژه در فصل جفتگیری دارای یال کوتاه و موی ضخیم در ناحیه گردن هستند.
زیستگاه و پراکنش
کل و بزکوهی زیستگاه از صخره های ساحلی منطقه حفاظت شده نایبند در استان بوشهر تا ارتفاعات ۴۰۰۰ متر و مناطق صخره ای در جنگل های خزری پراکنده است.
پراکنش جهانی : آسیای غربی و مرکزی، خاورمیانه، قفقاز و بخشهایی از آسیای جنوب غربی.
پراکنش در ایران : رشتهکوههای البرز، زاگرس، مناطق مرکزی و شرقی کشور و کلیه مناطق کوهستانی ایران بالاخص در مناطق تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست جمعیتهای پایدار مشاهده میشوند.
عادات و رفتار
کل و بزکوهی حیوانی اجتماعی است و معمولاً در گروههای کوچک یا متوسط زندگی میکند. گروهها اغلب شامل مادهها و بزغالهها هستند و نرها یا به صورت انفرادی یا گروههای کوچک حضور دارند. گاهی اوقات کلهای پیر از گله جدا شده در سوراخها و صخره های صعب العبور ساکن میشوند که اصطلاحا به آنها کل خوس میگویند. روزگرد و فعال در صبح و غروب هستند و برای جستجوی غذا و آب، مسافتهای قابل توجهی را طی میکنند. در پاییز که فصل جفت گیری است گله های کل و بز با هم مخلوط می شوند. این حیوانات موقع احساس خطر صدای سرفه مانندی شبیه پیرک میدهند ولی صدای اصلی آنها شبیه بع بع بز است. حس بویایی شنوایی و بینایی قوی است وابستگی شدیدی به مناطق صخره ای صعب العبور دارند در فصل پاییز به خوبی چرا نموده و چاق میشوند. برخی از کل و بزها در فصل زمستان جابه جایی های کوتاهی از ارتفاعات به مناطق پایین تر دارند ولی برخی دیگر تمام زمستان را در ارتفاعات برف گیر باقی می مانند و حتی گاهی هم به ارتفاعات بالاتر میروند جایی که به علت وزش شدید باد برف وجود ندارد و گیاهان قابل دسترس هستند. پازنها توانایی بالایی در صخرهنوردی، پرش و حفظ تعادل در شیبهای تند داشته و این توانایی ابزار دفاعی اصلی در برابر شکارچیان طبیعی است. بارزترین رفتارهای اجتماعی این گونه، رقابت نرها برای دسترسی به مادهها، دعواهای شاخ به شاخ، و مراقبت گروهی از بزغالهها است.
تولیدمثل
فصل جفتگیری معمولاً پاییز و زمستان است. نر غالب گروههای ماده را کنترل میکند و با آنها جفتگیری میکند. دوره بارداری حدود 150 روز است و معمولاً یک بچه، گاهی دو بچه به دنیا میآید. بزغالهها پس از چند ساعت قادر به ایستادن و حرکت هستند و تا 5–6 ماهگی به تغذیه از شیر مادر وابستهاند. بزغالهها در سن 1.5 تا 2 سالگی مستقل میشوند و نرها معمولاً پس از 2–3 سال از گروه مادر جدا میشوند.
تغذیه
کل و بزکوهی گیاهخوار است و رژیم غذایی شامل علفها، برگها، ساقهها، جوانهها و برخی میوهها و دانهها میشود. توانایی خوردن گیاهان خشک و مقاوم به کمآبی باعث سازگاری آن با زیستگاههای کوهستانی و نیمهخشک میشود.
تهدیدات و وضعیت حفاظتی
وضعیت حفاظتی : در فهرست IUCN در رده نزدیک تهدید (NT) بر اساس جمعیت و منطقه قرار دارد. در ایران نیز در فهرست طبقه بندی حفاظتی مهرهداران ایران در گروه گونههای حمایت شده و حفاظت شده قرار دارد.
تهدیدات انسانی : شکار غیرقانونی برای شاخ و گوشت، رقابت با دامهای اهلی برای چراگاهها، تخریب زیستگاهها و ساختوساز در مناطق کوهستانی.
شکارگران طبیعی : گرگ، پلنگ و کفتار از شکارچیان اصلی آن هستند.
نقش اکولوژیکی
کل و بزکوهی نقش مهمی در کنترل پوشش گیاهی کوهستانها و پراکنش بذر گیاهان دارد. همچنین بخشی از شبکه غذایی طبیعی شکارچیان بزرگ مانند پلنگ و گرگ است. حفاظت از این گونه به معنای حفظ اکوسیستمهای صخرهای و کوهستانی و گونههای همراه آن است.


