گور ایرانی
صدای گونه
فیلم کوتاه
گالری رسانهها
نقشه پراکنش
نامها
- نام فارسی: گور ایرانی (گورخر ایرانی)
- نام علمی: Equus hemionus onager
- نام انگلیسی: Persian Onager
ردهبندی جانوری
- شاخه : Chordata
- رده : Mammalia
- راسته : Perissodactyla
- خانواده : Equidae
- جنس : Equus
- گونه : Equus hemionus
- زیرگونه : Equus hemionus onager
اندازه بدن
- طول سر و تنه : 200 تا 250 سانتیمتر
- ارتفاع شانه : 100 تا 140 سانتیمتر
- طول دم : 30 تا 49 سانتیمتر
- وزن : 200 تا 300 کیلوگرم
- طول عمر : 20 تا 25 سال (در طبیعت کمتر، در اسارت بیشتر)
ویژگیهای ظاهری
گور ایرانی جثهای کشیده و عضلانی دارد. رنگ بدن در تابستان زرد مایل به نخودی و در زمستان روشنتر و متمایل به خاکستری است. یال کوتاه و راست، دم باریک با دستهای از موهای بلند سیاه در انتها، و نوار تیره مشخصی در طول پشت از ویژگیهای بارز آن است. دست و پاها کشیده و باریکاند و به حیوان توانایی دویدن با سرعت بالا میدهند. سر بزرگ، گوشها بلند و نوکتیز، و چشمها درشت با دید وسیع است. این ویژگیها به همراه اندامهای قوی، آن را به دوندهای بسیار سریع (تا 70 کیلومتر در ساعت) و مقاوم در برابر شرایط سخت بیابانی تبدیل کرده است.
زیستگاه و پراکنش
گور ایرانی زیستگاههایی مانند دشتهای باز، استپها و مناطق بیابانی و نیمهبیابانی با پوشش گیاهی تنک را ترجیح میدهد.
- پراکنش جهانی : گور ایرانی یکی از زیرگونههای گورخر آسیایی است که تنها در ایران و بخشهایی از ترکمنستان در گذشته پراکنش داشته، ولی امروزه بیشتر در ایران یافت میشود.
- پراکنش در ایران : زیستگاههای اصلی آن شامل پارک ملی توران (سمنان)، پناهگاه حیات وحش بهرامگور (فارس)، منطقه حفاظتشده درهانجیر (یزد)، منطقه حفاظتشده نایبندان (طبس)، و بخشهایی از کویری مرکزی ایران است. در گذشته پراکنش آن وسیعتر بوده و در بیشتر بیابانها و استپهای ایران مشاهده میشده است.
عادات و رفتار
گور ایرانی جانوری اجتماعی است و معمولاً به صورت دستههای کوچک یا متوسط زندگی میکند. گروهها معمولاً شامل مادهها و تولهها همراه با یک نر غالب هستند، در حالیکه نرهای بالغ دیگر به صورت انفرادی یا در گروههای bachelor دیده میشوند. این حیوان بیشتر روزگرد است، بهویژه در صبح و غروب فعالیت دارد. در طول روز در سایه یا مناطق مرتفع استراحت میکند. حس شنوایی و بویایی قوی و سرعت بالای دویدن، مهمترین ابزار دفاعی آن در برابر شکارچیان است. رفتارهای اجتماعی شامل نشانهگذاری قلمرو توسط نرها، دعوا و نمایش قدرت برای بهدست آوردن مادهها، و مراقبت گروهی از کرهها است. گور ایرانی قادر به پیمودن مسافتهای طولانی برای یافتن آب و چراگاه است و از این نظر حیوانی مهاجر و سازگار با شرایط سخت کویری محسوب میشود.
تولیدمثل
فصل جفتگیری معمولاً از تابستان تا اوایل پاییز است. در این زمان نرها قلمرو تشکیل داده و برای دسترسی به مادهها با یکدیگر رقابت میکنند. نر غالب با چند ماده جفتگیری میکند. دوره بارداری حدود 11 ماه است و معمولاً یک کره به دنیا میآید. کرهها پس از چند ساعت قادر به ایستادن و دویدن هستند، اما تا چند ماه شیرخوارهاند و سپس به تدریج از گیاهان تغذیه میکنند. کرهها معمولاً در سن 1.5 تا 2 سالگی مستقل میشوند.
تغذیه
گور ایرانی گیاهخوار است و رژیم غذایی آن شامل علفها، بوتهها، برگها و گاهی پوست درختان میشود. در بیابانهای خشک از گیاهان شورپسند و مقاوم به خشکی نیز تغذیه میکند. توانایی بالایی در ذخیرهسازی آب از طریق تغذیه از گیاهان آبدار دارد و میتواند مدت زیادی بدون دسترسی مستقیم به آب زنده بماند.
تهدیدات و وضعیت حفاظتی
وضعیت حفاظتی : در فهرست IUCN در رده در معرض خطر (EN) قرار دارد. در ایران تحت حفاظت شدید سازمان محیطزیست قرار دارد و زیستگاههای کلیدی آن به صورت پارک ملی و منطقه حفاظتشده مدیریت میشوند. در فهرست طبقه بندی مهره داران ایران نیز در رده گونههای در معرض خطر انقراض قرار گرفته است.
- تهدیدات انسانی : شکار غیرقانونی بهخاطر گوشت و پوست، رقابت شدید با دامهای اهلی برای چراگاهها، کاهش و تخریب زیستگاهها، و خشکسالیهای پیاپی.
- شکارگران طبیعی : گرگها و پلنگها شکارچیان اصلی گور ایرانی هستند، هرچند در بسیاری مناطق جمعیت شکارچیان طبیعی کاهش یافته است.
نقش اکولوژیکی
گور ایرانی با چرا در مراتع بیابانی به کنترل پوشش گیاهی کمک میکند و بخشی از شبکه غذایی طبیعی است. همچنین با جابجایی و پراکنش بذر گیاهان، در پویایی اکوسیستمهای خشک نقش مهمی ایفا میکند. این گونه بهعنوان یک گونه چتری عمل میکند؛ حفاظت از آن به معنای حفاظت از کل زیستگاههای بیابانی و گونههای همراه است.
اقدامات و نقاط حضور و پراکنش گور ایرانی (Persian Onager) در ایران
۱۴۰۱
- انتقال و رهاسازی ۱۰ رأس گور ایرانی به پارک ملی کویر (گرمسار، سمنان) و آغاز شکلگیری جمعیت جدید در این منطقه.
۱۴۰۲
- در پارک ملی کویر چندین زادآوری ثبت شد و تعداد گورها به حدود ۲۸ رأس رسید.
- در پارک ملی توران (سمنان) حضور دستکم ۳ ماده و ۳ کره تازهمتولد مشاهده شد.
- در پارک ملی سیاهکوه (یزد) چند بار حضور گورها ثبت گردید.
۱۴۰۳
- در پارک ملی کویر جمعیت رشد کرده و به حدود ۳۷ رأس رسید.
- گزارشهای تازهای از حضور و فعالیت گورها در زیستگاههای این پارک منتشر شد.
۱۴۰۴
- در پارک ملی کویر نخستین تولد سال جدید ثبت شد.
- در پارک ملی توران همچنان زادآوری و حضور فعال گورها ادامه دارد.
پراکنش فعلی(۱۴۰۴)
- جمعیتهای بومی اصلی :
- ذخیرهگاه زیستکره توران (سمنان) – جمعیت پویا و مولد.
- منطقه حفاظتشده بهرامگور و پارک ملی قطرویه (فارس) – از هستههای تاریخی و اصلی گور ایرانی.
- جمعیتهای احیاشده :
- پارک ملی کویر (سمنان، گرمسار) – جمعیتی پایدار و رو به رشد که از سال ۱۴۰۱ تاکنون زادآوری منظم داشته است.
- جمعیتهای پراکنده :
- پارک ملی سیاهکوه (یزد) – گزارشهای مشاهدهای در سالهای اخیر.