گوزن زرد ایرانی
صدای گونه
فیلم کوتاه
گالری رسانهها
نقشه پراکنش
نامها
- نام فارسی : گوزن زرد ایرانی (یحمور در گویش مردم خوزستان)
- نام علمی : Dama mesopotamica
- نام انگلیسی : Persian Fallow Deer
ردهبندی جانوری
- شاخه : Chordata
- رده : Mammalia
- راسته : Cetartiodactyla
- خانواده : Cervidae
- جنس : dama
اندازهها
- ارتفاع : ۸۵ تا ۱۱۰ سانتی متر
- طول سروتنه : ۱۵۰ تا ۲۰۰ سانتی متر
- طول دم : ۱۶ تا ۲۰ سانتی متر
- وزن متوسط : ۵۰ کیلوگرم
ویژگیهای ظاهری
جثه اش از مرال کوچک تر است. نرها شاخهای بلند و به نسبت پهنی دارند. در گوزن زرد اروپایی قسمت انتهایی شاخ ها بسیار پهن تر است. رشد شاخ ها از یک سالگی به بعد شروع میشود ولی شاخک ها از دو سالگی ظاهر می گردند. در اواخر فصل زمستان شاخ ها می افتند. شاخهای جدید بلافاصله شروع به رشد میکنند و در تابستان کامل میشوند. شاخ در نرهای مسن کوتاهتر (سیخو) شده و گاهی بدون انشعاب است. موها در فصل تابستان کوتاه است. رنگ پشت و پهلوها در این فصل زرد مایل به قرمز و زیر بدن کفل ها و دم سفید است و در قسمت پشت و پهلوها خالهای سفید مشخصی مشاهده میشود. در فصل زمستان موها بلندتر به رنگ خاکستری و با خال های نامشخص است.
زیستگاه و پراکنش
زیستگاه اصلی این گونه در ایران چشم اندازهای باز با درختان و درختچه های پراکنده در کوهستانهای زاگرس و بیشه زارهای خوزستان است.
پراکنش در ایران : امروزه احتمال حضور طبیعی این گونه در ایران تنها در بیشه زارهای دز و کرخه در استان خوزستان است. با وجود اینکه سالها گزارش مستندی از مشاهده این گونه وجود نداشته است اما به دلیل تراکم زیاد پوشش گیاهی در برخی قسمتهای این زیستگاهها شبگرد بودن و مخفی کار بودن این گونه احتمال حضور آن در این زیستگاهها همچنان وجود دارد. در سالیان اخیر تعدادی گوزن زرد از مراکز تکثیر و پرورش زندهگیری و به طبیعت معرفی شده و هم اکنون تعدادی به صورت آزاد در منطقه کرخه زیست میکنند.
عادات و رفتار
معمولاً شبگرد است. صبح زود و اوایل غروب فعالیت بیشتری دارد. به صورت اجتماعی زندگی می کند. معمولاً ماده ها، بچه ها و نرهای نابالغ در گروه هایی جدا از دسته نرهای مسن مشاهده میشوند و نرهای مسن تنها در فصل تولیدمثل با مادهها دیده میشوند. حواس بویایی و بینایی قوی دارد و به خوبی شنا میکند. گوزن زرد در محیط های طبیعی بسیار محتاط است و به مجرد احساس خطر با خیزهای بلند قرار میکند. گاهی نیز در میان بوتهها و درختان مخفی میشود. طعمه خواران طبیعی این گونه در ایران شامل شغال، گرگ و پلنگ و همچنین گربه جنگلی که به شکار نوزادان و نابالغ ها می پردازد. است.
تولید مثل
جفت گیری در نواحی شمالی کشور از مرداد ماه شروع میشود در مناطق جنوبیتر در اوایل پاییز صورت میگیرد. در این زمان گوزن نر با بانگهای بلند مادهها را به قلمرو کوچک و موقتی که پیرامون چاله ای تشکیل داده فرا میخواند. جدال نرهای جوان نیز در این فصل صورت میگیرد.
مدت آبستنی حدود ۸ ماه است. یک و به ندرت ۲ بچه می زاید وزن بچه ها در موقع تولد حدود ۴ تا ۵ کیلوگرم است و تا ۹ ماهگی از شیر مادر تغذیه میکنند. بچه ها پس از تولد قادر به راه رفتن و دویدن هستند ولی مادر در چند روز اول آنها را در بین علفهای بلند مخفی میکند. بچه ها به علت هم رنگی با محیط نداشتن یو و بی تحرکی، از دید حیوانات شکارچی مخفی میمانند. در یک و نیم سالگی بالغ میشود. طول عمر حدود ۱۶ سال است.
تغذیه
حیوانی گیاه خوار و نشخوار کننده است و از علوفه، سرشاخهها و میوهها تغذیه میکند.
وضعیت حفاظتی و تهدیدات
وضعیت حفاظتی : در زمره گونههای در خطر انقراض سازمان حفاظت محیط زیست قرارداشته و در سطح بینالمللی فهرست سرخ IUCN (اتحادیه جهانی حفاظتی) در طبقه در معرض خطر انقراض» (EN) است. همچنین در کنوانسیون منع تجارت گونههای در معرض خطر انقراض CITES در ضمیمه I (گونههای در معرض خطر انقراض که به شدت تحت کنترل هستند و خرید و فروش آنها نیاز به مجوز این کنوانسیون دارد) قرار دارد.
تهدیدات انسانی : شکار غیرقانونی برای گوشت و شاخ (در گذشته)، تخریب و تکهتکه شدن زیستگاههای جنگلی و کوهستانی، توسعه کشاورزی و چرای دام اهلی که منابع غذایی را کاهش میدهد، جادهسازی و فعالیتهای صنعتی که موجب کاهش امنیت و دسترسی به منابع آب و پناهگاه میشود موجب نابودی زیستگاههای این گونه شده است.
شکارگران طبیعی : شیر ایرانی (در گذشته)، پلنگ ایرانی، گرگ خاکستری، گاهی شغال و کفتار در برخی مناطق (به ویژه نوزادان و گوسالهها) شکارگران طبیعی این گونه هستند.
اقدامات حفاظتی برای گوزن زرد ایرانی
از سال 1398 سازمان حفاظت محیط زیست اقدام به معرفی مجدد گوزن زرد ایرانی به زیستگاههای طبیعی این گونه در منطقه حفاظت شده دز و کرخه نموده است که با موفقیت زادآوری همراه بود. همچنین از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، سازمان حفاظت محیطزیست ایران اقدامات متعددی در زمینه حفاظت و تکثیر گوزن زرد ایرانی انجام داده است. این اقدامات شامل توسعه سایتهای تکثیر در اسارت، افزایش جمعیت در زیستگاههای طبیعی، و همکاری با مراکز خصوصی بوده است.
افزایش جمعیت در سایتهای تکثیر و پرورش
در این دوره، جمعیت گوزن زرد ایرانی در هشت مرکز تکثیر و پرورش واقع در استانهای اردبیل، ایلام، فارس، مازندران، یزد، آذربایجان غربی و خوزستان از ۲۸۸ رأس به ۳۴۴ رأس رسید که نشاندهنده رشد ۱۹ درصدی در جمعیت این گونه است.
توسعه و استانداردسازی سایتهای تکثیر در اسارت
سازمان حفاظت محیطزیست در حال استانداردسازی سایتهای تکثیر در اسارت برای گونههای در معرض خطر انقراض است. این پروژهها با هدف بهبود شرایط نگهداری و تکثیر گونهها در حال اجرا هستند.
همکاری با بخش خصوصی و مراکز علمی
سازمان حفاظت محیطزیست با همکاری بخش خصوصی و مراکز علمی، پروژههای حفاظتی و تکثیر گونههای در معرض خطر را در دست اجرا دارد. این همکاریها به منظور تقویت برنامههای حفاظتی و افزایش اثربخشی اقدامات انجام میشود. این اقدامات نشاندهنده تلاشهای مستمر سازمان حفاظت محیطزیست برای حفاظت و احیای گوزن زرد ایرانی و سایر گونههای در معرض خطر انقراض است.