اردک نوکپهن
صدای گونه
فیلم کوتاه
گالری رسانهها
نقشه پراکنش
نامها
- نام فارسی: اردک نوکپهن
- نام علمی: Anas clypeata
- نام انگلیسی: Northern Shoveler
ردهبندی جانوری
- شاخه: طنابداران (Chordata)
- رده: پرندگان (Aves)
- راسته: اردکسانان (Anseriformes)
- خانواده: اردکیان (Anatidae)
- جنس: Anas
- گونه: A. clypeata
اندازه بدن
- طول بدن: 50 تا 65 سانتیمتر
- وزن: 500 تا 700 گرم
- گستردگی بالها: 80 تا 90 سانتی متر
ویژگیهای ظاهری:
از اردکهای رویآبچر است که به واسطه گردن به نسبت کوتاه، تارک سر تخت و منقار بزرگ و قاشقیشکل، از سایر اردکهای رویآبچر متمایز میشود. نر و ماده متفاوت و دارای تغییرات فصلی هستند. پرنده نر بالغ سر و گردن سبز تیره براق، روتنه سیاه و سفید و دمگاه سیاه دارد. جلوی بالها آبی روشن و آینه بالی سبز و بدون حاشیه سفید دیده میشود. سینه سفید رنگ و شکم و پهلوها بلوطی هستند. پرنده ماده بالغ شبیه به ماده «کلهسبز» است، اما به واسطه منقار قاشقیشکل، شکم قهوهای تیره، جلو بالهای خاکستری مات و رنگ سفید چرک زیر بالها قابل تفکیک است. پرنده نر در دوره پرریزی شبیه ماده بالغ است، اما سر و روتنه تیرهتری دارد و جلو بالهای آن نیز به رنگ آبی روشن است. پرنده نابالغ شبیه به ماده بالغ است، اما با تارک، پشت گردن و روتنه تیرهتر تمیز داده میشود.
زیستگاه و پراکنش
این گونه در تالابها، دریاچهها و رودخانههای کمعمق با پوشش گیاهی فراوان زندگی میکند. دریاچهها و مردابهای آب شیرین با پوشش گیاهی تازهروییده با بسترهای گلی در حاشیه، همچنین شالیزارها و استخرهای مصنوعی کمعمق که در حاشیه، علفزارهای غرقابی دارند را ترجیح میدهد. زمستانها نیز اغلب در دریاچههای باز، مصبها و کرانههای ساحلی دیده میشود.
پراکنش در جهان: اردک نوکپهن پرندهای مهاجر با پراکندگی وسیع در نیمکره شمالی است. این گونه در فصل تولیدمثل در مناطق معتدل و نیمهقطبی مانند شمال آمریکا، کانادا، شمال اروپا و روسیه مشاهده میشود . در زمستان به مناطق جنوبیتر از جمله جنوب ایالات متحده، مکزیک، اروپا، شمال آفریقا، خاورمیانه، هند و جنوب شرق آسیا مهاجرت میکند.
پراکنش در ایران: در ایران، در فصول پاییز و زمستان در تالابها و دریاچههای کشور مشاهده میشود. در تمام تالابهای کشور (به استثنای تالابهای نواحی جنوب شرقی) به صورت مهاجر عبوری و زمستانگذران دیده میشود. احتمالاً به تعداد اندک اما به طور منظم در برخی تالابهای حوضه دریاچه ارومیه جوجهآوری میکند. تعدادی از این پرنده در فصل تابستان در تالابهای نواحی جنوبی دریای خزر، همچنین استانهای لرستان، خوزستان و فارس مشاهده میشوند که احتمالاً در این نواحی جوجهآوری نمیکنند.
عادات و رفتار
اردک نوکپهن پرندهای مهاجر است که در فصل زمستان به مناطق گرمتر مهاجرت میکند. آرام و اجتماعی است و اغلب دستههای کوچک تشکیل میدهد. به راحتی و به طور عمودی از سطح آب به پرواز درمیآید و پروازی چابک، شبیه به «گیلار» با بالزدنهای سریع و آهنگین دارد، اما روی زمین به دشواری راه میرود .در هنگام تغذیه، با حرکت دادن منقار پهن خود در آب، مواد غذایی را فیلتر کرده و مصرف میکند.
تولیدمثل
جوجهآوری از اواسط فروردین و با تشکیل قلمرو در مردابها، باتلاقها و رودخانههای آب شیرین با پوشش گیاهی انبوه در حاشیه آغاز میشود. تکهمسر است و آشیانهاش گودی کمعمق با مقدار کمی مواد گیاهی و پر است که آن را روی زمین و در بستری خشک بنا میکند. تخمگذاری معمولاً 8–12 تخم سبز یا قهوهای روشن است. دوره تفریخ حدود 24–26 روز طول میکشد.
تغذیه
اردک نوکپهن عمدتاً از گیاهان آبزی، دانهها و حشرات آبزی نظیر سختپوستان ریز، نرمتنان کوچک، حشرات و لارو آنها تغذیه میکند. با حرکت دادن منقار پهن خود در آب، مواد غذایی را فیلتر کرده و مصرف میکند.
تهدیدات و وضعیت حفاظتی
رده حفاظتی: اردک نوکپهن در فهرست سرخ IUCN در گروه کمترین نگرانی (Least Concern – LC) قرار دارد. جمعیت جهانی آن در حال حاضر پایدار ارزیابی میشود، اگرچه در برخی مناطق محلی کاهشهایی گزارش شده است. در ایران طبق طبقه بندی حفاظتی مهره داران ایران در گروه گونه حمایت شده و حفاظتشده شناخته میشود.
تهدیدات انسانی: مهمترین تهدیدات این گونه شامل تخریب و از بین رفتن زیستگاههای آبی به دلیل خشکسازی تالابها، توسعه شهری، کشاورزی و تغییر کاربری اراضی است. همچنین، استفاده از سموم و آفتکشها میتواند منابع غذایی آنها را کاهش دهد یا مستقیماً به پرنده آسیب برساند. شکار تفریحی و غیرمجاز نیز در برخی مناطق فشار مضاعفی بر جمعیتها ایجاد میکند.
شکارچیان طبیعی: جوجهها و تخمهای اردک نوکپهن ممکن است توسط پستانداران کوچک، پرندگان شکاری و مارها مورد تهدید قرار گیرند. پرندگان بالغ نیز گاهی توسط گونههای بزرگتر شکاری مانند عقابها و شاهینها شکار میشوند.
نقش اکولوژیکی
اردک نوکپهن با تغذیه از گیاهان آبزی و حشرات، نقش مهمی در کنترل جمعیتهای این موجودات و تعادل اکوسیستمهای آبی ایفا میکند.