شترمار
صدای گونه
فیلم کوتاه
گالری رسانهها
نقشه پراکنش
نامها
- نام فارسی: شترمار
- نام علمی: Spalerosophis diadema
- نام انگلیسی: Diadem Snake
ردهبندی جانوری
- شاخه: طنابداران (Chordata)
- رده: خزندگان (Reptilia)
- راسته: پولکداران (Squamata)
- خانواده: کلوبریدها (Colubridae)
- جنس: Spalerosophis
- گونه: Spalerosophis diadema
اندازه بدن
- طول کل: تا ۱۸۰ سانتیمتر
- طول دم: حدود ۳۴ سانتیمتر
- لکههای پشتی: ۶۹ تا ۹۵ عدد در خط میانی پشتی
- فلس مخرجی: تقسیمنشده (entire)
ویژگیهای ظاهری
رنگ پشت بدن از بژ تا شنی با لکههای تیره متناوب (بین ۶۹ تا ۹۵ عدد) و حاشیه روشن است. سر مثلثی و کمی پهنتر از گردن است که هنگام تهدید پهن میشود و ظاهری شبیه مارهای سمی مییابد. فلسهای پشتی کمی ناهموار (keeled) و پهلوها صاف هستند. چشمها بزرگ با مردمک گرد میباشد.
زیستگاه و پراکنش
شترمار در مناطق بیابانی سنگلاخی و ماسهای، کشتزارها، واحهها و ارتفاعات تا ۲۰۰۰ متر زندگی میکند.
پراکنش جهانی: شمال آفریقا، غرب و جنوب غرب آسیا شامل ایران، افغانستان، عراق، عربستان، پاکستان، ترکمنستان و دیگر کشورها.
پراکنش در ایران: استانهای اصفهان، البرز، ایلام، بوشهر، تهران، چهارمحال و بختیاری، خراسان جنوبی، رضوی و شمالی، خوزستان، زنجان، سمنان، سیستان و بلوچستان، فارس، قزوین، قم، کرمان، کهگیلویه و بویراحمد، گلستان، لرستان، مازندران، مرکزی، همدان، هرمزگان، یزد و دیگر مناطق.
عادات و رفتار
شترمار معمولاً روزگرد است اما در مناطق گرم گاهی شبگردی میکند. هنگام تهدید بدن خود را با هوا پر و صدای «هیس» ایجاد میکند. غیرسمی برای انسان است اما موادی ترشح میکند که برای جانوران کوچک سمی است. بهصورت constriction (فشردن شکار) شکار میکند و بسیار چابک است.
تولید مثل
شترمار گونهای تخمگذار است، یعنی مانند بسیاری از مارها، مادهها تخم میگذارند و بچهها پس از هچ شدن از تخم بیرون میآیند. فصل تولیدمثل این مار معمولاً در بهار و اوایل تابستان است که شرایط محیطی مناسبتر و دمای هوا برای رشد و نمو تخمها مطلوبتر است. در این دوره، مادهها تخمهای خود را در محلهایی مانند خاک نرم، زیر سنگها یا حفرههای مخفی که رطوبت و دمای مناسبی دارند، میگذارند. تعداد تخمها در هر بار تخمگذاری معمولاً بین ۵ تا ۲۰ عدد است، اما بسته به سن و اندازه ماده و شرایط محیطی ممکن است تعداد تخمها متفاوت باشد.
تخمهای شترمار، بیضی شکل و دارای پوستهای سخت و محافظ هستند که از جنین در برابر آسیبهای فیزیکی و شرایط محیطی محافظت میکند. پس از گذاشتن تخمها، دوره انکوباسیون که مدت زمانی است که تخمها در آن رشد میکنند تا نوزادان آماده بیرون آمدن شوند، بین ۶ تا ۱۰ هفته به طول میانجامد. این زمان به دما و رطوبت محیط بستگی دارد، بهطوری که دمای بهینه برای رشد جنین معمولاً بین ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد است.
پس از پایان دوره انکوباسیون، بچهها از تخم خارج میشوند. اندازه نوزادان معمولاً حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر است و آنها کاملاً مستقل هستند؛ یعنی برخلاف برخی جانوران دیگر، شترمار والدینی ندارد که از نوزادان مراقبت کند و بچهها باید بلافاصله به تنهایی به دنبال غذا بروند و از خود مراقبت کنند.
این روش تولیدمثل، یعنی تخمگذاری و مستقل بودن نوزادان، یکی از استراتژیهای معمول مارها برای ادامه نسلشان است و به شترمار اجازه میدهد در محیطهای خشک و نیمهخشک، با شرایط متغیر و چالشبرانگیز، بقای خود را حفظ کند.
- نوع تولیدمثل: تخمگذار (Oviparous)
- فصل تولیدمثل: معمولاً در بهار تا اوایل تابستان (ماههای فروردین تا تیر) فعالیت تولیدمثلی دارند.
- تعداد تخمها: مادهها در هر بار تخمگذاری بین ۵ تا ۲۰ تخم (بعضاً بیشتر) میگذارند که تعداد دقیق تخمها بسته به سن، اندازه و شرایط محیطی متفاوت است.
- اندازه تخم: تخمها نسبتاً بزرگ، بیضی شکل و با پوستهای سخت هستند.
- محل گذاشتن تخمها: معمولاً در خاک نرم، زیر سنگها، یا در حفرههای کوچک و پناهگاههای مخفی که شرایط رطوبتی و دمای مناسبی دارند، گذاشته میشوند.
- دوره انکوباسیون: بین ۶ تا ۱۰ هفته طول میکشد که بسته به دما و رطوبت محیط متفاوت است. دمای بهینه برای انکوباسیون معمولاً بین ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد است.
- نوزادان: پس از هچ شدن، بچهها کاملاً مستقل بوده و بلافاصله شروع به شکار طعمههای کوچک میکنند. اندازه نوزادان معمولاً بین ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر است.
- رفتار والدین: مانند اکثر مارها، والدین پس از گذاشتن تخمها مراقبت خاصی از آنها نمیکنند و نوزادان بلافاصله باید خودکفا باشند.
تغذیه
شترمار یک مار غیرسمی و شکارچی ماهر است که عمدتاً از جانوران کوچک تغذیه میکند. رژیم غذایی این گونه بسیار متنوع است و بسته به زیستگاه و شرایط محیطی میتواند تغییر کند، اما به طور کلی غذای اصلی آن شامل جوندگان کوچک مثل موشها و جربیلها، مارمولکها، و گهگاهی پرندگان کوچک و تخم پرندگان است.
این مار به خاطر سرعت و چابکیاش شناخته شده است و معمولاً به صورت کمینگر یا تعقیبکننده شکار میکند. شکار را با گاز گرفتن و قفل کردن طعمه با بدن خود (شبیه به فشار دادن و پیچیدن) انجام میدهد تا طعمه را فلج یا خفه کند، چون شترمار فاقد زهر کشنده است. پس از تسلط بر شکار، آن را به آرامی میبلعد.
در مناطق مختلف ممکن است برخی تفاوتها در رژیم غذایی وجود داشته باشد. مثلاً در نواحی بیابانی که تنوع جانوران کمتر است، ممکن است شترمار از خزندگان کوچک بیشتری تغذیه کند. همچنین گاهی اوقات لاشه حیوانات کوچک را نیز میخورد که نشاندهنده توانایی این مار در استفاده از منابع غذایی متنوع است.
شترمار نقش مهمی در کنترل جمعیت جوندگان دارد و این موضوع برای حفظ تعادل اکوسیستمهای خشک و نیمهخشک اهمیت زیادی دارد. با کاهش جمعیت جوندگان، احتمال خسارت به کشاورزی و انتقال بیماریهای منتقله توسط این حیوانات کاهش مییابد.
تهدیدات و وضعیت حفاظتی
وضعیت حفاظتی: گونه Spalerosophis diadema که به نامهای «شترمار» شناخته میشود، در فهرست سرخ IUCN با وضعیت «کمترین نگرانی (Least Concern – LC) طبقهبندی شده است. در ایران این گونه در فهرست طبقه بندی حفاظتی مهرهداران در رده غیر حمایت شده (عادی) قرار دارد.
تهدیدات انسانی: تخریب زیستگاه و کشته شدن توسط افراد بومی و دامداران در برخی مناطق از عمده ترین تهدیدات این گونه هستند.
شکارگران طبیعی: پرندگان شکاری بالاخص عقاب مارخور و برخی پستانداران گوشتخوار هستند که از تخم و بچه مارها تغذیه میکنند
نقش اکولوژیکی
این گونه نقش مهمی در کنترل جمعیت جوندگان و حفظ تعادل زیستی در زیستگاههای بیابانی و نیمهخشک دارد.