افعی گرزه
صدای گونه
فیلم کوتاه
گالری رسانهها
نقشه پراکنش
نامها
- نام فارسی : افعی گرزه
- نام علمی : Macrovipera lebetina
- نام انگلیسی : Levantine Viper
ردهبندی جانوری
- شاخه : Chordata
- رده : Reptilia
- راسته : Squamata
- تیره : Viperidae
- جنس : Macrovipera
- گونه : M. lebetina
اندازه بدن
- طول کل (TL) تا حدود ۱۶۸ سانتیمتر (از این مقدار، طول دم ≈ ۲۰ سانتیمتر)
- تعداد پولکهای شکمی (ventrals) : ۱۵۵ تا ۱۸۱
- تعداد پولکهای زیرِ دم (subcaudals) : ۳۲ تا ۵۴
- ردیف پولکهای پشتی : ۲۳/۲۵/۲۷ ردیف
- پولک مخرجی : یکتکه (entire)
بدنی ستبر با سری پهن و کاملاً مجزا از گردن دارد. مردمک چشم عمودی است و برخلاف برخی افعیهای ایرانی (مانند افعیشاخدار) فاقد زایده شاخیِ بالای چشم است. رنگآمیزی بسیار متغیر است : از خاکستری روشن تا خاکستری-تیره و حتی نقرهای متمایل به سیاه. در بسیاری از نمونهها ردیفهایی از لکهها/خالهای تیره با هالهی آجری یا زیتونی دیده میشود و معمولاً نوار پهن قهوهای-تیرهای از پشتِ چشم تا پهلوهای گردن امتداد دارد. سطح شکمی سفید یا زرد روشن است و گاه لکههای ریز سیاه/سفید روی آن دیده میشود. پولکهای پشتی تیغهدار (کیلددار) در ۲۳، ۲۵ یا ۲۷ ردیف هستند؛ پولک مخرجی منفرد است.
زیستگاه
زیستگاههای سنگلاخی، دامنههای کوهستانی خشک، بوتهزارهای نیمهبیابانی و استپها را ترجیح میدهد. معمولاً نزدیک پناهگاههای طبیعی مانند شکاف سنگها، دیوارههای کمشیب و تلسنگها استراحت میکند و در نواحی کشاورزی مجاور این زیستگاهها نیز مشاهده میشود.
پراکنش جهانی : گسترهای وسیع از شرق مدیترانه تا آسیای جنوبغربی و میانه : ترکیه، سوریه، لبنان، فلسطین/اردن، عراق، ایران، افغانستان، پاکستان، قبرس، ارمنستان، آذربایجان، روسیه (قفقاز)، ترکمنستان، قزاقستان، تاجیکستان و گزارشهایی از الجزایر و تونس. این پراکنش پهناور سبب ناهمگونی رنگآمیزی و تنوع خردجمعیتها شده است.
پراکنش در ایران : گسترده و نسبتاً فراوان در بسیاری از نواحی شمال، شمالغرب، غرب، مرکز و بخشهایی از شرق و جنوبشرق کشور؛ از زیستگاههای سنگیِ نیمهبیابانی تا حاشیه مناطق کشاورزی.
عادات و رفتار
افعیای نیرومند و قلمرومدار است. در گرمای تابستان بیشتر غروبفعال/شبفعال بوده و در روزهای خنکتر (بهار و پاییز) فعالیت روزانه هم نشان میدهد. در حالت تهدید، بدن را پهن و حلقه میکند، با فوتصدای شدید هشدار میدهد و میتواند حملات جهشی سریعی داشته باشد؛ در برخی گزارشهای میدانی در صورت مزاحمت مکرر حتی حرکت تعقیبی کوتاهمدت نشان داده است. به طور معمول از برخورد اجتناب میکند اما در فاصله نزدیک کاملاً خطرناک است.
تغذیه
شکارچی کمینگرِ پستانداران کوچک (موشها، جِربیلها)، پرندگان زمینی و جوجهها، و گاه خزندگان است. نقش مهمی در کنترل جوندگانِ زیانرسانِ کشاورزی دارد.
تولیدمثل
بر خلاف بسیاری از افعیانِ زندهزا، افعی گرزه تخمگذار است. در تابستان تا حدود ۳۵ تخم میگذارد. تخمها در پناهگاههای گرم و امن (زیر سنگها/حفرههای کمعمق) رها میشوند و پس از دوره رشد جنینی، نوزادان مستقل از تخم خارج میشوند.
وضعیت حفاظتی و تهدیدات
وضعیت جهانی (IUCN) : در اغلب منابع منطقهای «کمترین نگرانی (LC)» گزارش شده است؛ با این حال برخی جمعیتهای محلی تحت فشار هستند. در ایران نیز در فهرست طبقه بندی حفاظتی مهرهداران در رده در گونههای حمایتشده و حفاظتشده قرار دارد.
تهدیدات انسانی : تخریب و تکهتکهشدن زیستگاه، کشتار مستقیم بهدلیل ترس یا باورهای نادرست، تلفات جادهای، و کاهش منابع طعمه در پی استفاده از سموم کشاورزی.
شکارگران طبیعی : گرزهمار با وجود سمی بودن، شکارچیان طبیعی دارد. مهمترین شکارچیان آن پرندگان شکاری مانند عقاب و مارخور هستند که مارهای بالغ را هم شکار میکنند. همچنین روباه، شغال و گربهوحشی بیشتر به مارهای جوان حمله میکنند و پرندگانی مثل لکلک نیز در صورت فرصت، گرزهمارهای کوچک را شکار میکنند.
اقدامات پیشنهادی : آموزش و آگاهیبخشی جوامع محلی (کاهش کشتار بیمورد)، مدیریت جادهها در کریدورهای عبور، پایش جمعیتهای محلی و حفاظت از زیستگاههای سنگی/استپی.