نامها
- نام فارسی : یوز آسیایی(یوز ایرانی)
- نام علمی : Acinonyx jubatus venaticus
- نام انگلیسی : Asiatic Cheetah, Iranian Cheetah
ردهبندی جانوری
- شاخه : Chordata
- رده : Mammalia
- راسته : Carnivora
- خانواده : Felidae
- جنس : Acinonyx
- گونه : Acinonyx jubatus
- زیرگونه : Acinonyx jubatus venaticus
اندازه بدن
- طول سر و تنه : 120 تا 145 سانتیمتر
- طول سر و تنه : 120 تا 145 سانتیمتر
- ارتفاع شانه : 67 تا 94 سانتیمتر
- طول دم : 60 تا 75 سانتیمتر
- وزن : 34 تا 60 کیلوگرم
- طول عمر : 12 تا 14 سال در طبیعت، تا 17 سال در اسارت
ویژگیهای ظاهری
یوز آسیایی بدنی باریک، اندامهای کشیده و سر نسبتاً کوچک دارد. پوشش بدن شنیرنگ با لکههای گرد و سیاه مشخص است. از ویژگیهای متمایز آن وجود «خط اشکی» سیاهرنگ از گوشه چشم تا کناره دهان است. دم بلند با نوک تیره و حلقههای سیاه دارد. پاهای کشیده و ستون فقرات انعطافپذیر، آن را قادر میسازد به سرعتی تا بیش از 100 کیلومتر در ساعت دست یابد. نسبت به یوز آفریقایی اندکی کوچکتر و رنگ آن روشنتر است
زیستگاه و پراکنش
یوز آسیایی دشتها باز و تپه ماهورهای واقع در مناطق بیابانی و استپی خشک و نیمهخشک با پوشش گیاهی تنک را ترجیح میدهد.
- پراکنش جهانی : در گذشته از شبهقاره هند تا عربستان، آسیای میانه و ایران وجود داشت؛ امروزه تنها در ایران به صورت طبیعی باقی مانده است.
پراکنش در ایران : زیستگاههای اصلی شامل پارک ملی توران (سمنان)، منطقه حفاظتشده نایبندان (خراسان جنوبی)، درهانجیر و آریز (یزد)، و بخشهایی از کرمان و خراسان رضوی بوده است. امروزه بیشتر مشاهدات به توران و میاندشت و یوزکنام محدود میشود. تنها جمعیت باقیمانده در جهان در ایران حضور دارد و تعداد آن بسیار اندک (کمتر از 20 فرد) است.
عادات و رفتار
یوز ایرانی عمدتاً جانوری تکزی است. نرها گاهی گروههای کوچک برادران (coalition) تشکیل میدهند، در حالی که مادهها بیشتر همراه تولههای خود دیده میشوند. فعالیت بیشتر در ساعات خنک روز (صبح و غروب) است. رفتار علامتگذاری قلمرو با ادرار و مدفوع روی صخرهها و تپهها مشاهده میشود.
بینایی بسیار قوی ای دارد از فاصله حدود دو کیلومتری می تواند تکان خوردن دم یک آهو را تشخیص دهد. برخلاف اکثر گربه سانان بر سر راه طعمه کمین نمیکند. معمولاً طعمه را به وسیله چشم پیدا میکند پس از انتخاب طعمه مناسب که معمولاً ضعیف ترین حیوان یک گله است به طور خمیده و از پشت موانع به او نزدیک میشود چنانچه طعمه مشکوک شود مدت زیادی بی حرکت میماند و موقعی که به فاصله بین ۲۰ تا ۱۰۰ متری رسید با سرعتی معادل ۸۰ کیلومتر و با گامهایی به طول هفت متر به طرف طعمه حرکت میکند. با همین سرعت قادر است تا حدود ۵۰۰ متر شکار خود را تعقیب کند یوز سریع ترین دونده جهان است و میتواند فاصله ۱۰۰ متر را در ۳ ثانیه طی کند. و در مواقع ضروری سرعت خود را به ۱۱۰ کیلومتر در ساعت برساند ریه قلب کبد و غده های فوق کلیوی بزرگ است و به حرکات سریع بدن به خوبی پاسخ میدهند. ستون مهره ها برای پاهای عقب مانند فتر عمل می کند. سوراخهای بینی نیز به منظور استنشاق مقدار زیادی هوا گشادند و این میتواند یکی از علل تحلیل رفتن دندانها به علت کمبود فضای ریشه ها باشد. پینه های سفت کف پا و ناخنهای بلندش قابلیت چرخش ناگهانی و توقف سریع را به این حیوان می دهند. یوزها معمولا پس از رسیدن به طعمه با وارد آوردن ضربه دست و فرو کردن ناخن شست بلند تیز و قوی خود در بدن حیوان او را به زمین می زنند و سپس با فشردن گلو طعمه را خفه میکنند آثار ناخن در پوست اغلب حیوانات شکار شده به خوبی مشاهده می شود.
تولیدمثل
فصل جفتگیری میتواند در تمام سال رخ دهد اما اوج آن زمستان و بهار است. دوره بارداری حدود 3 ماه است. معمولاً 2 تا 4 توله به دنیا میآورد که در لانهای مخفی میشوند. تولهها در 6–8 هفته نخست بسیار آسیبپذیرند. نرخ مرگومیر تولهها بالا است. تولهها تا حدود 18–24 ماهگی با مادر میمانند.
تغذیه
یوز ایرانی عمدتاً از شکارهای متوسط جثه تغذیه میکند : آهو، جبیر، قوچ و میش جوان، خرگوش وحشی و گاهی پرندگان زمینی. شیوه شکار متکی بر سرعت بالاست نه کمین طولانی. به دلیل کاهش طعمههای وحشی، در برخی مناطق با کمبود منابع غذایی روبهروست.
تهدیدات و وضعیت حفاظتی
وضعیت حفاظتی : در فهرست IUCN در رده بهشدت در معرض خطر (CR) قرار دارد. در ایران نیز در فهرست طبقه بندی مهره داران ایران در رده گونههای در معرض خطر انقراض قرار دارد.
- تهدیدات انسانی : تخریب و تکهتکه شدن زیستگاه، کاهش شدید جمعیت طعمهها به دلیل شکار و رقابت دامهای اهلی، تصادفات جادهای (بهویژه در محور تهران–مشهد در نزدیکی توران)، زندهگیری غیرقانونی جهت قاچاق از عمده ترین تهدیدات این گونه است.
- شکارچیان طبیعی : گرگها و پلنگها میتوانند تولهها را شکار کنند.
اقدامات حفاظتی : ایجاد فنسکشی و زیرگذر برای کاهش تلفات جادهای، و پیگیری برنامههای تکثیر در اسارت (نمونه : یوز ماده «ایران» در پارک پردیسان) باید به جدیدت دنبال شود.
نقش اکولوژیکی
یوز آسیایی شکارچی رأس در اکوسیستمهای بیابانی ایران است. با کنترل جمعیت علفخواران کوچک و متوسط به تعادل پوشش گیاهی کمک میکند. به عنوان یک گونه چتری (Umbrella species) حفاظت از آن به معنای حفاظت از زیستگاههای بیابانی و دهها گونه دیگر است.
نقاط حضور و مشاهده/پراکنش اخیر (۱۳۹۹–۱۴۰۴)
- ذخیرهگاه زیستکره توران (سمنان) : پایدارترین جمعیت باقیمانده؛ اکثر مشاهدات میدانی و دوربینهای تلهای از این منطقه است.
- منطقه حفاظتشده نایبندان (خراسان جنوبی) : دومین کانون مهم حضور یوز؛ در سالهای اخیر همچنان ثبت حضور شده است.
- درهانجیر و آریز (یزد) : در گذشته یکی از مهمترین زیستگاهها؛ در دهه اخیر گزارشها کاهش یافته ولی هنوز امکان حضور پراکنده وجود دارد.
- دیگر مناطق (کرمان، خراسان رضوی) : گزارشهای پراکنده و نادر، عمدتاً حضور گذری یا احتمالی.
